ana sayfa > Dökümanlar > Kağıt Paranın Tarihçesi

Kağıt Paranın Tarihçesi

Cuma, 11 Kas 2011 yorum ekle yorumlara git

Kağıt Paranın Tarihçesi

Para icat edilmeden önce, deniz kabuğundan kıymetli metallere kadar
çeşitli mallar değişim aracı olarak kullanılmıştır. Tarihi kayıtlara
göre, M.Ö. 118 yılında Çinliler deri para kullanmışlardır. İlk kağıt
para ise M.S. 806 yılında yine Çin’de ortaya çıkmıştır.

Batıda kağıt paraların basılması ve kullanılması 17 nci yüzyılın
sonlarına rastlamaktadır. İlk kağıt paranın 1690’lı yıllarda Amerika
Birleşik Devletleri’nde Massechusetts Hükümeti, İngiltere’de ise
“Goldsmiths” ler tarafından basıldığı ve dolaşıma çıkarıldığı, 1694
yılında İngiliz Merkez Bankası ve daha sonra diğer ülke merkez
bankalarının kurulması ile de yaygınlaştığı görülmektedir.

A) Osmanlı İmparatorluğu’nda Kağıt Para

1) Kaime

Osmanlı İmparatorluğu’nda ilk banknotlar idari, sosyal ve yasal
reformların gündeme geldiği tanzimat döneminde tedavüle çıkarılmıştır.
Banknotlar bu dönemde esas olarak reformların finanse edilmesi amacıyla
basılmıştır.

İlk Osmanlı banknotları Abdülmecit tarafından 1840 yılında “Kaime-i
Nakdiye-i Mutebere” adıyla,bugünkü dille “Para Yerine Geçen Kağıt”, bir
anlamda para olmaktan çok faiz getirili borç senedi veya hazine bonosu
niteliğinde olmak üzere çıkarılmıştır. Bu paralar matbaa baskısı
olmayıp, elle yapılmış ve her birine de resmi mühür basılmıştır.
Kaimelerin zaman içerisinde taklidinin kolayca yapılması ve kağıt
paraya olan güvenin azalması nedeniyle 1842 yılından itibaren matbaada
bastırılmasına başlanarak, el yapımı olanlarla değişimi sağlanmıştır.
Osmanlı İmparatorluğu’nda 1862 yılına kadar çeşitli şekil ve
miktarlarda kaime ihraç edilmiştir.

Osmanlı İmparatorluğu’nda, 1856 yılında İngiliz sermayesi ile kurulan
Osmanlı Bankası “Bank-ı Osmani”, 1863 yılında Fransız ve İngiliz
ortaklığında “Bank-ı Osmanii Şahane” adıyla bir devlet bankası
niteliğini kazanmıştır. Osmanlı İmparatorluğu’nun sık sık Avrupa
piyasalarından borçlanmak zorunda kaldığı dönemlerde İngiltere ve
Fransa, devletten ziyade, kendi idaresi altındaki bu bankaya güven
duymuş ve mali ilişkilerini bu banka kanalıyla yürütmeyi tercih
etmiştir.

Osmanlı İmparatorluğu, Osmanlı Bankası’na hükümetin hiç bir biçimde
kağıt para basmayacağı ve başka bir kuruma da bastırmayacağı
taahhüdünde bulunarak, 30 yıl süre ile kağıt para ihracı imtiyazını
vermiştir. Osmanlı Bankası ilk olarak 1863 yılında, istendiğinde altına
çevrilmek üzere, Maliye Nezareti ve kendi mühürlerini taşıyan
banknotları tedavüle çıkarmış, 1863-1914 yılları arasında da çeşitli
şekil ve miktarlarda banknot ihraç etmiştir.

Yukarıda belirtilen taahhüt verilmekle birlikte, Osmanlı yönetimi
Osmanlı Bankası ile anlaşarak, halk arasında “93 Harbi” olarak bilinen
1876-1877 Osmanlı-Rus Savaşı sırasında, savaş masraflarını
karşılayabilmek amacıyla kaime ihraç etmiştir.

2) Evrak-ı Nakdiye

Birinci Dünya Savaşı sırasında Osmanlı Bankası hükümetin avans ve
banknot ihraç isteğini geri çevirmiştir. Osmanlı Bankası’nın savaş
döneminde banknot ihraç ayrıcalığını kullanmayacağını açıklaması
üzerine Osmanlı yönetimi, 1915 yılından itibaren altın ve Alman hazine
bonolarını karşılık göstererek dört yıl boyunca, yedi tertipte toplam
160 milyon liranın üzerinde banknot çıkarmıştır. Bu banknotlar “evrak-ı
nakdiye” adı altında Türkiye Cumhuriyeti’ne intikal etmiştir.

B) Cumhuriyet Dönemi Banknotları

Osmanlı İmparatorluğu’ndan intikal eden evrak-ı nakdiyeler,
Cumhuriyetin ilk yıllarında para bastırılamadığından, 1927 yılı sonuna
kadar tedavülde kalmıştır.

Bir devletin egemenlik ve bağımsızlık sembolü olması nedeniyle, Türkiye
Büyük Millet Meclisi’nde, 30 Aralık 1925 tarih ve 701 Sayılı “Mevcut
Evrak-ı Nakdiyenin Yenileriyle İstibdaline Dair Kanun” kabul edilerek
ilk Türk banknotlarının bastırılmasına karar verilmiştir. Bu kanun ile,
mevcut evrak-ı nakdiyenin aynı nitelik ve miktarda kağıt para ile
değiştirilmesi esas alınıp, paranın şekli ve basılıp değiştirilmesi
gibi konuları düzenlemek üzere, Maliye Vekaleti’nden bir temsilcininin
başkanlığında Ziraat, Osmanlı, İtibar-ı Milli, İş, Akhisar, Tütüncüler
ve Akşehir bankaları ile Türkiye’de faaliyet gösteren diğer başlıca
bankaların birer temsilcisinden oluşan bir komisyonun görevlendirilmesi
hükme bağlanmıştır.

1) Birinci Emisyon (E1) Grubu Banknotlar

Dönemin Maliye Bakanı Abdülhalik Renda başkanlığındaki komisyon 9 aylık
bir çalışma sonunda 1, 5, 10, 50, 100, 500 ve 1.000 liralık kupürlerden
oluşan Birinci Emisyon Grubu banknotların basılması kararını almış ve
basım işi, bir İngiliz firması olan Thomas De La Rue’ya verilmiştir. Bu
banknotlar, filigranlı kağıtlara kabartma baskı tekniği ile basılmıştır.

Bu emisyon grubundaki banknotlar 1 Kasım 1928 Harf Devrimi’nden önce
bastırıldığı için ana metinleri eski yazı Türkçe, kupür değerleri ise
Fransızca olarak yazılmıştır.

İlk Türkiye Cumhuriyeti banknotları olan Birinci Emisyon Grubu
banknotlar 5 Aralık 1927 tarihinde dolaşıma çıkarılmıştır. Tedavülde
bulunan mevcut evrak-ı nakdiyeler ise, 4 Aralık 1927 tarihinden
itibaren dolaşımdan çekilerek 4 Eylül 1928 tarihinde değerlerini
yitirmiştir.

Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası’nın Kuruluşu

Cumhuriyet Yönetiminin, banknot ihracı imtiyazının, kurulacak bir milli
bankaya verilmesi konusundaki kararlılığı çerçevesinde, Türkiye Büyük
Millet Meclisi’nce 11 Haziran 1930 tarih ve 1715 sayılı Kanun ile
Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası’nın kurulması kabul edilmiştir.
Banka, gerekli hazırlıklar tamamlanarak 3 Ekim 1931 tarihinde faaliyete
geçirilmiş ve banknot ihracı imtiyazı münhasıran Merkez Bankası’na
verilmiştir.

2) İkinci Emisyon (E2) Grubu Banknotlar

Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası kurulduktan sonra, harf devriminden
önce basılan eski yazılı banknotlar, latin alfabesi ile basılmış yeni
banknotlarla değiştirilmiştir.

Latin alfabesi ile hazırlanmış yeni banknotlar, 50 Kuruş, 1, 21/2, 5,
10, 50, 100, 500 ve 1.000 Türk Liralık olmak üzere 9 farklı değerde ve
11 tertipten oluşmuştur. Sözkonusu banknotlardan 50 Kuruşluk
Almanya’da, diğerleri ise İngiltere’de bastırılmıştır.

Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası tarafından dolaşıma ilk çıkarılan
banknot olan 5 Türk Liralık banknotu da içeren İkinci Emisyon Grubu
banknotlar, 1937-1944 yılları arasında tedavüle çıkarılmıştır.

İkinci Emisyon Grubu içinde hem Atatürk, hem de İnönü portreli banknotlar yer almaktadır.

İkinci Dünya Savaşı sırasında tedavüle verilmeyen banknotlar

Bu emisyon grubu içinde İngiltere’de bastırılan ancak, İkinci Dünya
Savaşı sırasında banknotları Türkiye getiren geminin Pire Limanında
hücuma uğrayıp batması sonucunda denize dökülen İnönü resimli 50
Kuruşluk ve 100 Türk Liralık banknotlar ile yine İngiltere’de
bastırılan ancak, Londra’daki bir hava hücumu sırasında basıldığı
matbaa zarar gören 50 Türk Liralık banknotlar dolaşıma verilmemiştir.

3) Üçüncü Emisyon (E3) Grubu Banknotlar

Tamamı İnönü portreli olarak bastırılan Üçüncü Emisyon Grubu
banknotlar, 1942-1947 yılları arasında dolaşıma çıkarılmış olup, 21/2,
10, 50, 100, 500 ve 1.000 Türk Liralık kupürlerden oluşan 6 farklı
değerde, 7 tertip olarak İngiltere, Almanya ve Amerika’da
bastırılmıştır.

4) Dördüncü Emisyon (E4) Grubu Banknotlar

Yedi emisyon grubu içinde en az farklı değerde banknotu ve tertibi
bulunan Dördüncü Emisyon Grubu banknotlar 10 ve 100 Türk Liralık
kupürlerden oluşan 2 farklı değerde, 3 tertip olarak Amerika Birleşik
Devletleri’nde bastırılmıştır. 1947 ve 1948 yıllarında dolaşıma
çıkarılan bu emisyon grubu banknotların tamamı İnönü portreli olarak
bastırılmıştır.

5) Beşinci Emisyon (E5) Grubu Banknotlar

Beşinci Emisyon Grubu banknotlar, 21/2, 5, 10, 50, 100, 500 ve 1.000
Türk Liralık kupürlerden oluşan 7 farklı değerde, 32 tertip olarak
basılmış ve 1951-1971 yılları arasında dolaşıma çıkarılmıştır.

Ülkemizde bir Banknot Matbaası kurulması çalışmalarına 1930’lu yılların
sonlarına doğru başlanmış ancak, İkinci Dünya Savaşı’nın başlaması ile
bu çalışmalara devam edilememiştir. 1951 yılında yeniden başlatılan
Banknot Matbaası kurma işi 1958 yılında tamamlanmış ve aynı yıl banknot
basımına başlanmıştır.

Beşinci Emisyon Grubu banknotların bir kısmı İngiltere’de, bir kısmı da
ülkemizde basılmıştır. Halk arasında “Mor Binlik” olarak adlandırılan
1.000 Türk Liralık banknot da bu emisyon grubu içinde yer almaktadır.

Dolaşıma verilen banknotlar 1958 yılında Banknot Matbaası kuruluncaya
kadar Amerika Birleşik Devletleri, İngiltere veya Almanya’da
bastırılmış olup, Banknot Matbaası’nda basılan ilk banknot Beşinci
Emisyon Grubu III. Tertip 100 Türk Liralık banknottur.

6) Altıncı Emisyon (E6) Grubu Banknotlar

Altıncı Emisyon Grubu banknotlar 5, 10, 20, 50, 100, 500 ve 1.000 Türk
Liralık olmak üzere 7 farklı değerde, 18 tertipten oluşmakta olup,
1966-1983 yılları arasında dolaşıma çıkarılmıştır. Bu banknotlardan I.
Tertip 20 Türk Lirası İngiltere’de, diğerleri ise Türkiye Cumhuriyet
Merkez Bankası Banknot Matbaası’nda basılmıştır.

7) Yedinci Emisyon (E7) Grubu Banknotlar

1979 yılından itibaren dolaşıma verilmeye başlanan Yedinci Emisyon
Grubu banknotlar 2002 yılı itibariyle; 10, 100, 500, 1.000, 5.000,
10.000, 20.000, 50.000, 100.000, 250.000, 500.000, 1.000.000,
5.000.000, 10.000.000 ve 20.000.000 Türk Liralık olmak üzere 15 farklı
değerde, 36 tertipten oluşmakta olup, banknotların tamamı Türkiye
Cumhuriyet Merkez Bankası Banknot Matbaası’nda basılmıştır.

Cumhuriyetin kuruluşundan günümüze kadar 7 emisyon grubunda 21 farklı
değerde, 114 tertip banknot bastırılıp dolaşıma çıkarılmıştır. İlk altı
emisyon grubundaki banknotların tamamı ile yedinci emisyon grubundaki
banknotların bir kısmı değişik tarihlerde dolaşımdan kaldırılmış ve 10
yıllık zamanaşımı sürelerinin sonunda değerlerini yitirmişlerdir. Halen
dolaşımda bulunan banknotlarımızın tamamı yedinci emisyon grubuna
aittir.

Faaliyete geçtiği 1958 yılından bu yana banknotlarımızın basımını
sürdüren Banknot Matbaası, uzun bir deneyim süreci gerektiren banknot
üretiminin orijinal kompozisyon ve kalıplarını da çağdaş standartlarda
yapacak düzeye gelmiş ve dünya standartlarındaki 1.000.000, 5.000.000,
10.000.000 ve 20.000.000 Türk Liralık banknotlarımızın her türlü
tasarım, kalıp ve baskı işlemlerini tamamen kendi kadro ve donanım
olanakları içinde başarıyla gerçekleştirmiştir.

Yararlanılan Kaynaklar

Akyıldız, A. (1996): Osmanlı Finans Sisteminde Dönüm Noktası, Kağıt Para ve Sosyo-Ekonomik Etkileri – Eren Yayıncılık

Köklü, A. (1947): Türkiye’de Para Meseleleri – Milli Eğitim Basımevi

Tekeli, İ. – İlkin, S.(1997): Para ve Kredi Sisteminin Oluşumunda Bir
Aşama Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası – Banknot Matbaası.

Categories: Dökümanlar Tags:
  1. şimdilik yorum yok.
  1. şimdilik geri bağlantı yok
yorum yapabilmek için giriş yapmalısınız
mum