ana sayfa > Dökümanlar > Yüzyılın fizik deneyine Türk ekip

Yüzyılın fizik deneyine Türk ekip

Cuma, 11 Kas 2011 yorum ekle yorumlara git

36 ülkeden 2 binden fazla fizikçi eylülde evrenin sirlarini çözmek için yüzyilin deneyini yapacak. Deneye Türkiye’den de üç ayri bilim adami ekibi katilacak…

BAHAR ÇUHADAR’in haberi

Merkezi Isviçre’de bulunan Avrupa Nükleer Arastirma Örgütü (CERN) 36 ülke ve 2 binden fazla fizikçinin katilimiyla tarihin en büyük fizik deneyini gerçeklestirmeye hazirlaniyor. Yerin 100 metre altinda gerçeklestirilecek olan zamanin en büyük fizik deneyinde Türkiye de üç ayri ekiple yer aliyor. Bilim dünyasinin 10 yildan fazla bir süredir hazirlandigi ve yarim milyar Isviçre Frangi’na (580 milyon YTL) mal olan deneyin temel amaci maddeyi olusturan parçaciklari inceleyerek, evrenin isleyisi hakkinda daha fazla bilgiye sahip olmak. Türk bilim insanlari Compact Muon Solenoid (CMS) isimli projenin, doganin sifresini desifre edecegi yorumunu yapiyor. Insanlik adina, evrenin olusumu, isleyisi ve gelecegi adina büyük kesifler yapacak olan deneye Türkiye’den Çukurova Üniversitesi, ODTÜ ve Bogaziçi Üniversitesi fizik bölümlerinden ögretim görevlileri ve doktora ögrencileri katiliyor.

Evrenin olusumu gözlenecek

Deneyin önümüzdeki eylül ayinda gerçeklestirilmesi planlaniyor. Isviçre’de bulunan CERN laboratuvarinda insa edilen Büyük Hadron Çarpistiricisi (LHC) isimli parçacik hizlandiricisinda, atom çekirdeginde bulunan proton adli parçaciklar çok yüksek enerjiyle çarpistirilacak. Simdiye kadar insa edilen en büyük ve en yüksek enerjili parçacik hizlandirici olan LHC’deki çarpisma sonucunda ortaya çikacak parçaciklarin evrenin isleyisindeki rolleri incelenecek. LHC’de protonlar tünelin çevresine yerlestirilmis yaklasik 10 bin adet dev süper iletken miknatis tarafindan yönlendirilecek. Böylece zit yönlerde dönen iki proton isini üretilecek. Bilim dünyasi çarpismalar sonunda simdiye kadar kesfedilmemis yeni parçaciklarin açiga çikmasini bekliyor.

Deney, evreni her seyiyle baslatan ‘büyük patlama’dan (Big Bang) sonra ortaya çikan büyük enerji yogunlugunu tekrar yaratarak parçaciklarin tekrar ortaya çikmasini saglayacak. Böylece fizik modellerinin temelini olusturan ve maddeye kütle özelligini veren ‘Higgs’ parçacigi da tekrar ortaya çikarilip gözlemlenebilecek.

Fizik kuramlari degisebilir

Dev deney her seyden önce bilim dünyasinin dogada cevap vermeye çalistigi sorulara yanit arayacak. ODTÜ CMS ekibi baskani Doç. Dr. Meltem Serin ve Prof. Dr. Mehmet Zeyrek CMS projesiyle atom, molekül ve canli yapisinin nasil olustuguna dair yeni sonuçlar beklediklerini açikliyor. Bu, bilinen fizik kuramlarinin da gelisebilecegi ya da degisebilecegi anlamina geliyor. Evrenin yüzde 27’sini olusturan ve ‘karanlik madde’ olarak tanimlanan enerji biçimi hakkinda bilgiye erisilmesi de hedefler arasinda.

Doç. Dr. Meltem Serin, deneyin evrenin geleceginin nasil olacagi konusunda da ipuçlari verecegini belirtiyor. Deney için gelistirilen dedektörler ileride yeni teknolojiler gelistirilmesine de ön ayak olacak. Dedektörler, basta hizli iletisim sistemleri olmak üzere, daha hizli, çok daha yüksek kapasiteli bilgisayarlarin, süper iletkenlerin olusturulmasinda ve kanser terapisi alaninda kullanilarak önemli teknolojik-tibbi gelismelerin önü açilacak.

‘Bilim dünyasinin Avrupa Birligi’ olarak bilinen CERN laboratuvarindaki bu çalismalara, Türkiye 1960’li yillardan beri gözlemci statüsüyle katiliyor. Bu Türkiye’ye bütçeye katkida bulunmadan deneylere katilabilme özelligini veren bir konum. Türkiye’nin deneye katkisi dedektör insasi ve fizik analizinde oldu. Bogaziçi Üniversitesi CMS grubu baskani Prof. Dr. Erhan Gülmez, Türkiye’nin TÜBITAK ve Türkiye Atom Enerjisi Kurumu’nun da destekleriyle CMS dedektörünün yapilmasina da katki sundugunu açikliyor. Bilimin en uç noktalarindaki bu projede kullanilacak olan dev dedektörün alt parçalarinda iki ayri Türk firmasinin katkisi bulunuyor.

Deneyin tehlikesi yok

ODTÜ CMS ekibinden Prof. Dr. Mehmet Zeyrek, yerin 100 metre altinda gerçeklestirilecek dev proton çarpistirmasinin herhangi bir istenmeyen patlamaya ya da radyasyon sizintisina neden olmayacagini su sözlerle açikliyor: “CERN laboratuvari ve benzeri deney merkezleri yerin metrelerce altinda bulunur. Bu alanlarin üzerine çiftlik kurulur, inekler otlar, hatta üzüm baglari bulunur. Bu, güvenilirliginin en büyük kanitlarindan biri.”

‘Heyecan ve gurur doluyuz’

Prof. Dr. Mehmet Zeyrek: LHC mega-bilim projesinin tasarlandigi 1990’larin basindan beri bu fikirle hasir nesir birisi ve 1995 yilinda ODTÜ grubunun LHC deneylerinden CMS’de yer almasini öneren kisi olarak heyecanim sonsuz. Beni en çok heyecanlandiran sey ise ulasilacak yüksek enerji sinirlarinda doganin sifresini çözmeye yönelik olasi sürpriz sonuçlarin elde edilebilecek olmasidir.

CMS ODTÜ ekip lideri Doç. Dr. Meltem Serin: Gelinen bugünkü bilimsel seviye insanlik adina gurur verici. Bu olusumda, hem de özellikle bir Türk grubunun dahilinde yer almak bana son derece gurur ve heyecan veriyor.

Bogaziçi CMS ekibi adina, ekip baskani Prof. Dr. Erhan Gülmez: Projedeki tüm arkadaslar olarak bilimin en uç noktalarinda, en son teknolojileri kullanarak ve bu teknolojilerin gelistirilmesine katkida bulunarak çalismaktan büyük zevk aliyoruz. Bu proje sonunda elde edeceklerimizden Türkiye’nin de kazanç saglamasi ayri bir övünç kaynagi olacak.

Çukurova Üniversitesi CMS ekibi adina ekip baskani Prof. Dr. Gülsen Önengut: Bilimin en ön saflarindaki bu projede çalisiyor ve katkida bulunuyor olmaktan gurur ve heyecan duyuyoruz. Ancak Türkiye’nin CERN’e hâlâ üye olmamasi nedeniyle CERN’deki bir takim imkânlari kullanamamamiz, CERN çalismalari için destegin hangi kurumdan gelecegine dair belirsizliklerin olmasi gibi sikintilarimiz var. Yine de giderek artan sayida gencimizi dünyanin en önde gelen arastirma merkezinde egitebildigimiz için mutluyuz.

ODTÜ CMS ekibi doktora ögrencileri:

Sezen Sekmen: Zamanin en büyük bilimsel olayina dahil olmak gurur verici. Bilim uzun zamandir deneysel kesifte kis uykusunda. Simdi uyanmak üzere ve evrene dair anlayisimiza büyük katkida bulunacak olay gerçeklesecek.

Efe Yazgan: CMS benim için Kolomb’un gemisi gibi. Kesif için bir maceraya çiktik. Ama önce tayfalarla birlikte Higgs parçaciginin ve diger olabilecek yeni parçaciklarin kendilerini nasil göstereceklerini anlamamiz gerek, yoksa kesfettigimiz Amerika’yi Hindistan sanabiliriz.

Halil Gamsizkan: CERN’in ev sahipligi yaptigi deney projeleri dünya çapinda bilim insanlarini, mühendisleri, teknisyenleri, bilgi islem uzmanlari ve daha pek çok insani bilim gibi ticari veya politik olmayan bir amaç ugruna bir araya getirerek belki de bir ilki basardi.

Çigdem Özkan: CERN gelecege ve evrene isik tutan, dünyanin en büyük ve en hizli gelisen laboratuvarlarindandir. Bunun parçasi olmak büyük bir zevk.

Categories: Dökümanlar Tags:
  1. şimdilik yorum yok.
  1. şimdilik geri bağlantı yok
yorum yapabilmek için giriş yapmalısınız
mum